რა არის GMO? გენეტიკურად მოდიფიცირებული (ან გენმოდიფიცირებული) ორგანიზმი ისეთი ორგანიზმია, რომლის გენეტიკური მასალა (დნ მჟავა) შეცვლილ იქნა გენეტიკური ინჟინერიის მეთოდების გამოყენებით. ეს მეთოდები ასევე ცნობილია რეკომბინანტული დნ მჟავის ტექნოლოგიის კრებითი სახელით. რეკომბინანტული დნ მჟავის ტექნოლოგია საშუალებას იძლევა, სხვადასხვა ორგანიზმის დნ მჟავის მოლეკულების კომბინაციით შეიქმნას ახალი გენები. ეს ახალი გენები (რომლებიც დნ მჟავას ფრაგმენტებია) შემდეგ შეჰყავთ რომელიმე ორგანიზმში, რის შედეგადაც ეს ორგანიზმი იძენს შეცვლილ ან სრულიად ახალ თვისებებს. ტრანსგენული ორგანიზმები, რომლებიც GMO-ს კერძო შემთხვევაა, შეიცავს რამდენიმე სხვადასხვა ორგანიზმიდან მიღებულ დნ მჟავას (და, შესაბამისად, გენებს).
მოკლე ისტორიული მიმოხილვა
რადგან GMO-ს მიღების პრინციპი ორგანიზმისთვის ახალი გენეტიკური მასალის შეძენას ეფუძნება, მათი ისტორია გენეტიკურ ინჟინერიასთან ერთად იწყება. პირველი რეკომბინანტული ბაქტერია შექმნეს 1973 წელს, როცა მიიღეს ნაწლავის ჩხირის (E. coli) ბაქტერია, რომელშიც განსხვავებული ბაქტერიის (სალმონელას) გენი იყო “ჩაშენებული". ახალი მეთოდის პერსპექტივებსა და შესაძლო პრობლემების თემაზე კალიფორნიაში 1975 წელს ჩატარდა ასილომარის კონფერენცია. ამ კონფერენციაზე მიღებული რეკომენდაციის შესაბამისად, კვლევები რეკომბინანტული დნ მჟავის ტექნოლოგიაში უნდა მოქცეულიყო მთავრობის კონტროლის ქვეშ - თუნდაც იმ დრომდე, როცა ამ ტექნოლოგიის უსაფრთხოება ეჭვქვეშ აღარ იქნებოდა. უკვე 1978 წელს კი კომპანია “გენენტექმა" (Genentech) შექმნა E. coli, რომელშიც ადამიანის ინსულინის გენი იყო “ჩაშენებული" და რომელიც, ცხადია, ადამიანის ინსულინს გამოიმუშავებდა. ადვილი მისახვედრია, რომ ეს ბაქტერია GMO-ს ერთ-ერთ პირველ მაგალითად უნდა ჩაითვალოს.
1986 წლისთვის შექმნილი იყო ე.წ. “ყინულ-მინუსოვანი" (ice-minus) ბაქტერია, რომელსაც, ჩანაფიქრის მიხედვით, შეეძლო მცენარეთა მოყინვის პრობლემა გადაეჭრა. ამ ბაქტერიის ზედაპირზე (მისი “არაგენმოდიფიცირებული" ვარიანტისგან განსხვავებით) აღარ წარმოიქმნება ერთ-ერთი ცილა, რომელიც ჩვეულებრივ ყინულის ნაწილაკების დაგროვებისთვის ხელსაყრელ პირობებს ქმნის. ფოთლების ზედაპირის დაფარვას “ყინულ-მინუსოვანი" ბაქტერიებით მცენარეები მოყინვისგან უნდა გადაერჩინა. ეს პროექტი წარუმატებლად დასრულდა, რადგან ბაქტერიების საველე გამოცდისას წარმოიქმნა აზრი, რომ “ყინულ-მინუსოვანი" ბაქტერიების გავრცელება კლიმატზე და, კერძოდ, წვიმის სიხშირეზე მოახდენდა გავლენას.
აშშ-სა და კანადაში გენმოდიფიცირებული (GM) მცენარეების პირველი მცირე გამოცდები ჯერ კიდევ 1980-იან წლებში დაიწყო. 1990-იანი წლების შუაში კი უკვე ფართომასშტაბიანი გამოცდებისა და კომერციული წარმოების ნებართვა იყო მიღებული. იმ დროიდან GM მცენარეებს აშშ-ს და კანადის ფერმერები ყოველწლიურად უფრო აქტიურად იყენებდნენ.
GMO-ს გამოყენება
GM ორგანიზმები გამოიყენება როგორც ბიოლოგიურ და სამედიცინო კვლევაში, ისე ფარმაკოლოგიურ წარმოებასა და აგრობიზნესში. აქ დაწვრილებით განვიხილავთ GMO-სა და აგრობიზნესის ურთიერთქმედების საკითხს.
ამ დროისთვის GMO-ს ყველაზე წინააღმდეგობრივი და, ამასთან, ყველაზე პოპულარული მაგალითია კომპანია “მონსანტოს" (Monsanto, USA) საკუთრება - მარცვლეულის კულტურები, რომლებსაც ახასიათებს ჰერბიციდებისადმი მდგრადობა, პესტიციდური თვისებები ან ორივე ამ თვისებათაგანი. “მონსანტოს" GMO მარცვლეული მსოფლიოში 1 მილიონ კვადრატულ კილომეტრზეა კულტივირებული. თუმცა, მეტად შთამბეჭდავი გავრცელებისა და გავლენის არეალის ყოველწლიური ზრდის მიუხედავად, “მონსანტოს" პატენტი თავისი პროდუქტების უპირატეს გავრცელებაზე 2014 წელს ამოიწურება და სხვა კომპანიებში შექმნილი GM კულტურების გავრცელებისთვის უკეთესი პირობები შეიქმნება. ერთ-ერთი შეფასებით, 2015 წლისთვის ახალშექმნილი GM მცენარეების 40% “აზიური წარმოშობის" ანუ აზიაში განლაგებული კომპანიების პროდუქტი იქნება.
GMO-ს წარმატებული გამოყენების მაგალითები ძუძუმწოვარ ცხოველებშიც არსებობს. 2009 წელს აშშ-ში მოიწონეს და დაამტკიცეს ადამიანის ანტიკოაგულანტის (სისხლის შედედების ხელშემშლელი ნაერთის) წარმოება, რომელსაც თხის ორგანიზმში “ჩაშენებული" გენი წარმოქმნის და რომლის გამოყოფა ამგვარი თხის რძიდანაა შესაძლებელი.
ურთიერთსაწინააღმდეგო შეხედულებები GMO-ს თაობაზე
ზოგადი მოსაზრებები: ზოგიერთი აზრის თანახმად, GMO უხეში ჩარევაა ბიოლოგიური პროცესების ბუნებრივ მიმდინარეობაში, რაც ევოლუციის კანონების დარღვევად შეიძლება ჩავთვალოთ. ასევე არსებობს ეჭვი, რომ თანამედროვე მეცნიერებას არ შეუძლია მთლიანად განჭვრიტოს გენეტიკური ინჟინერიის ყველა შესაძლო უარყოფითი შედეგი. მეორე მხრივ, არსებობს საწინააღმდეგო მოსაზრებაც, რომელსაც ამ სტრიქონების ავტორიც იზიარებს: GMO-ს არსებობა განიხილება როგორც იმ პროცესის გაგრძელება, რომელიც ადამიანების მიერ საუკუნეების მანძილზე მარცვლეულის (და, ზოგადად, მცენარეთა და ცხოველთა ჯიშების) გაუმჯობესებაში მდგომარეობდა. მართლაც, გენეტიკური ინჟინერიის მეთოდების მიმართ გაუცნობიერებელ შიშს თუ უგულებელვყოფთ, GMO-ს შექმნის პროცესი არაფრით არ განსხვავდება მცენარეთა და ცხოველთა ხელოვნური სელექციისგან, რომლის არსი სასარგებლო თვისებების გამორჩევა და გაძლიერებაა.
გავლენა “კვებით ჯაჭვზე": GMO-ს მოწინააღმდეგეთა აზრით, ასეთი ორგანიზმების საკვებში გამოყენება ხელს უწყობს ახალი სახის ალერგენებისა და ანტიბიოტიკებისადმი მდგრადობის განმსაზღვრელი გენების გავრცელებას. ჯერჯერობით ამგვარი ბრალდებები საფუძველს მოკლებულია, რადგან არც ერთი გამოქვეყნებული კვლევა არ ადასტურებს ჯანმრთელობის გაუარესებას GM მცენარეების პროდუქტებით კვების შედეგად. თანაც, ალერგენების წარმოქმნა გამორიცხული არ არის “კლასიკური" ხელოვნური სელექციის შედეგადაც. რაც შეეხება ანტიბიოტიკებისადმი მდგრადობის განმსაზღვრელ გენებს, GM ტექნოლოგიის საწყის ეტაპებზე ისინი მართლაც გამოიყენებოდა “გენეტიკურ ნიშნულად" რეკომბინანტული დნ მჟავის შექმნის პროცესში, მაგრამ თანამედროვე, უფრო დახვეწილ მეთოდებში ამ გენების გამოყენებას გვერდს უქცევენ: ძირითადი მიზეზი იმ უაღრესად მცირე შანსის გამორიცხვაა, რომ ასეთი გენები ადამიანის ორგანიზმში მოხვედრისას “ადგილობრივ" მიკროორგანიზმებში (მაგალითად, მომნელებელი სისტემის მიკროფლორაში) შეაღწევდნენ და მათ გენეტიკურ ცვლილებას გამოიწვევდნენ. გამონათქვამი, რომ GM საკვები “არაბუნებრივია და, ესე იგი, არ არის უსაფრთხო" (unnatural and therefore unsafe), უფრო ემოციებზეა დაფუძნებული, ვიდრე ფაქტებსა და მსჯელობაზე. მიუხედავად ამისა, ამ შეხედულებების გავლენით მრავალ სახელმწიფოში მიღებულია კანონები, რომლების მიხედვით ადამიანთა კვებისთვის განკუთვნილი ყველა ახალი ორგანიზმის უსაფრთხოების შემოწმება აუცილებელია. რასაკვირველია, ამგვარი კანონების არსებობა დადებითი მოვლენაა, თუნდაც იმ მოსაზრებით, რომ ასეთი შემოწმების შედეგად დაგროვილი “დადებითი შედეგები" საზოგადოებაში GMO-ს მიმართ არსებულ უნდობლობას შეამცირებს.
GM და “ბუნებრივი" ორგანიზ-მების ურთიერთქმედება: GMO-ს კრიტიკის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ასპექტია არგუმენტი სახეობათა ბუნებრივი მრავალფეროვნების შემცირების შესახებ. ეს შემცირება, ამ არგუმენტის თანახმად, GMO-ს გავრცელების გარდაუვალი შედეგია: ჯვარედინი დამტვერვის შედეგად ხდება GM მცენარეების შეჯვარება ადგილობრივ ჯიშებთან, რაც ამ უკანასკნელთა თანდათანობით გაქრობას იწვევს და ართულებს GM-აგრობიზნესის თანაარსებობას ტრადიციულ მეურნეობასთან. ამ შემთხვევაშიც ეს პროცესი არაფრით განსხვავდება ბუნებაში არსებულ შეჯვარებისგან ჯვარედინი დამტვერვის მქონე მცენარეებს შორის, რისი შედეგიც ხშირადაა ახალი ჰიბრიდების წარმოქმნა და ზოგჯერ ტრადიციული ჯიშების გავრცელების არეალის შემცირება. ასე რომ, არც ეს არგუმენტი გამოდგება GMO-სთვის “სპეციფიკურ ბრალდებად". ამით მხოლოდ GM კულტურების ფართო გავრცელების (იხ. ზემოთ) შესაძლო შედეგების პროგნოზირება თუ შეიძლება.
GMO კულტურების სტაბილუ-რობისა და GM მცენარეებზე “საავტორო უფლების დაცვის" საკითხი: კომერციული მოსაზრებით, GM მცენარეთა უმეტესობის სათესლე მასალა ე.წ. “პირველი თაობის" (F1) ჰიბრიდია, რომლის შემდეგ თაობაში (F2) მომგებიანი თვისებების განმსაზღვრელი გენები ერთმანეთისგან “ითიშებიან" ანუ არაერთგვაროვან შთამომავლობას წარმოქმნიან. ამის გამო ფერმერები იძულებული არიან, ყოველ წელიწადს შეისყიდონ კომპანიისგან (მაგ., “მონსანტოსგან") F1 სათესლე მასალა. ეს, უმეტეს შემთხვევაში, უფრო მომგებიანია ფერმერებისთვის, ვიდრე არაერთგვაროვანი F2 (F3, და ა.შ.) თესლის გამოყენება, რაც მოსავლიანობის შემცირებასა და ინსექტიციდებსა და პესტიციდებზე დანახარჯის გაზრდას გამოიწვევს.
GM კულტურებზე მონოპოლიის შენარჩუნების კიდევ ერთი ხერხია "მკვლელი" (“Terminator") და “მოღალატე" ("Traitor") გენების ჯერჯერობით დაუმკვიდრებელი ტექნოლოგია. ორივე მათგანის მიზანია, შეაჩეროს GMO-ს გავრცელება ჯვარედინი დამტვერვით (იხ. ზემოთ) და, ასევე, უფრო “დამაჯერებლად" აიძულოს ფერმერები, კომპანიისგან ყოველ წელიწადს შეისყიდონ სათესლე მასალის ახალი პარტია. “Terminator" გენის ამუშავების შედეგად კომპანიისგან შესყიდული მარცვლისგან აღმოცენებული ყველა მცენარე უნაყოფოა - მათგან მიღებული მოსავალი მხოლოდ საკვებად გამოდგება და არა სათესლე მასალად. “Traitor" გენის არსებობის შემთხვევაში, GM თვისებები მხოლოდ მაშინ გამოვლინდება, თუ სათესლე მასალა გარკვეული (უეჭველია, იმავე კომპანიის კუთვნილი) რეაგენტითაა დამუშავებული. ორივე მეთოდი, როგორც ითქვა, ჯერ კიდევ დამუშავებისა თუ დახვეწის სტადიაშია.
ბოლოს მოვიტან სხვადასხვა ტრანსგენული/GM ორგანიზმის კიდევ რამდენიმე მაგალითს: 2009 წელს იაპონელმა მეცნიერებმა შეძლეს გენის გადატანა მარმოზეტის სახეობის მაიმუნში და პირველი სტაბილური ტრანსგენული პრიმატები მიიღეს. უკვე ნახსენები ინსულინის გარდა, რეკომბინანტული ბაქტერიები გამოიყენება ადამიანის ზრდის ჰორმონის გამომუშავებისთვის. GM თევზები (მაგ. ორაგული) გენეტიკური მოდიფიკაციის შედეგად დიდი რაოდენობით გამოიმუშავებენ საკუთარი ზრდის ჰორმონს, რაც მათი ზრდის მნიშვნელოვან დაჩქარებას იწვევს. ასევე თევზებში მიღებულია რამდენიმე სხვადასხვა ფერის ნათების (ფლუორესცენციის) უნარის მქონე ზებრასებრი თევზი (zebrafish). ფლუორესცენცია მედუზის ორგანიზმიდან გამოყოფილი მწვანე ფლუორესცირებადი ცილითაა (Green Fluorescent Protein, GFP) გაპირობებული. ასეთი "GloFish" თევზები ერთ-ერთი პირველი GM ცხოველებია, რომელთა შეძენა უკვე შესაძლებელია.
დასკვნა
GM ორგანიზმების შექმნა მეცნიერებისა და ზოგადად კაცობრიობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მიღწევად უნდა ჩაითვალოს. GMO-ს გავრცელების უდავო დადებით მხარეებია მაღალპროდუქტიული და დაავადებებისადმი ნაკლებად მგრძნობიარე კულტურების გავრცელება, ზოგიერთ ქვეყანაში საკვების ნაკლებობის პრობლემის შესაძლო გადაჭრა ასეთი გავრცელების შედეგად, აგრობიზნესისთვის ოპტიმიზებული და მომგებიანი კულტურების დამკვიდრება. GMO-სთან დაკავშირებული პრობლემების უმეტესობა ტექნოლოგიურ და მეთოდოლოგიურ საკითხებთანაა დაკავშირებული. ამ საკითხების გადაჭრასთან ერთად, იმედია, პრობლემებიც გაქრება. GM-საკვების მიმართ არსებული უნდობლობაც მომავალში უნდა შემცირდეს ასეთი ორგანიზმების რაოდენობის ზრდისა და მათი უსაფრთხოების დამამტკიცებელი მაგალითების დაგროვების შედეგად.
